Itamar Even-Zohar í samtali við ÞRÖST HELGASON
Lesbók Morgunblaðsins - Menning/Listir, 29.Ágúst1998, p. 6

AUÐLEGÐ FELST Í FJÖLBREYTTU SAFNI TÆKIFÆRA

Itamar Even-Zohar er ísraelskur menningarfræðingur. Í samtali við
ÞRÖST HELGASON segir hann sögu okkar Íslendinga með ólíkindum. "Hin
viðtekna hugmynd um hlutverk Jóns Sigurðssonar er goðsögn, verk hans
og sögu sjálfstæðisbaráttunnar yfirleitt þarf að rannsaka betur."

HVERNIG varð Ísland ríki meðal ríkja? Hvað liggur að baki sjálfstæði
þjóðarinnar? Hvernig komast jaðarhópar inn á miðjuna? Ísraelski
menningarfræðingurinn Itamar Even-Zohar telur að svaranna við þessum
spurningum sé ekki síst að leita í menningarlegri viðleitni sem getur
birst með ýmsum hætti. Itamar telur að það megi skoða þessa menningarlegu
viðleitni í stærra samhengi en oft hefur verið gert. Bókmenntir eru til að
mynda opið og fjölþætt kerfi þar sem ólíkir þættir takast á. Með því að
kanna samspilið á milli þessara ólíku þátta má sjá hvernig kerfið breytist
í tímans rás og hvernig það starfar innan samfélagsins. Itamar hefur til
dæmis kannað hvaða hlutverki bókmenntir gegna í sköpun eða tilurð ríkja.
Hefur hann einkum skoðað smáa menningarheima á borð við Katalóníu á Spáni
þar sem þjóðarmenning er sköpuð á tiltölulega skömmum tíma í pólitískum
tilgangi. Ísland þykir honum einnig sérstaklega áhugavert í þessu samhengi
en hér hafa hlutirnir gengið óvenjuvel upp.

Það er raunar fleira sem vekur áhuga hans hér. Itamar hefur á undanförnum
árum glímt við að þýða Njáls sögu á hebresku. Hann segist engu getað lofað
um verklok en hann finni þó til skyldunnar þar sem hann sé sennilega sá
eini sem geti þýtt söguna á hebresku. Hann hefur heimsótt Ísland áður og
segist hafa fylgst vel með vexti og viðgangi þjóðarinnar á síðustu
áratugum. Nú er hann hér í rannsóknarleyfi og hefur haft aðstöðu á
Árnastofnun. Hann segist hafa farið víða í gegnum tíðina til að sinna
rannsóknum sínum á ólíkum menningarsamfélögum. Það sé nauðsynlegt að
komast í snertingu við viðfangsefnin.

Itamar gegnir prófessorsstöðu í menningarfræðadeild við háskólann í Tel
Aviv. Hann er tæknilegar sinnaður en margir starfsbræður hans en finna má
allar ritsmíðar hans á vefslóð hans á netinu (http://www.tau.ac.il/~itamarez).
Séu eldri greinar hans skoðaðar, svo sem eins
og "Polysystem Theory" (1979, endurskoðuð útgáfa 1990), er greinilega eitt
undirliggjandi þema sem drepið var á hér í upphafi en það er sambandið á
milli miðju og jaðars. Þegar ég hitti hann innan um gamlar skræður á
Árnastofnun er hann samþykkur því að ágætt sé að hefja samtalið á þessum
stað í verkum hans þótt samband miðju og jaðars sé flókið og erfitt
umræðuefni.

"Ég hafði fyrst og fremst áhuga á að skoða sambandið á milli miðju og
jaðars í ákveðnum heildum. Við getum litið á Evrópu sem eina slíka heild
en í henni eru svo margar minni heildir þar sem má finna togstreitu milli
miðju og jaðars.

Sumir eiga erfitt með að skilja sambandið milli miðju og jaðars en það má
skýra með einföldu dæmi. Ef þú ert í miðjunni geturðu ákveðið hvernig
buxum þú vilt klæðast en ef þú ert á jaðrinum verður þú að klæðast buxunum
sem miðjan segir þér að klæðast. Þú getur auðvitað ákveðið að klæðast
einhverju öðru en þá færðu líka að gjalda þess á einhvern hátt. Til að
brjótast undan þessu oki miðjunnar verður þú annaðhvort að gera uppreisn
og ryðjast inn á miðjuna eða búa til annað kerfi. Barátta margra ólíkra
hópa manna við að aðskilja sig frá einhverri miðju skýrist af þessu,
þessir hópar hafa komist að þeirri niðurstöðu að þeir geta ekki átt neinn
þátt í ákvarðanatöku í því samfélagi þar sem þeir búa og telja því best að
búa sér til sitt eigið kerfi; af þessum ástæðum aðskildu Slóvakar sig frá
Tékkóslóvakíu, Flæmingjar sig frá frönskumælandi hluta Belgíu og Katalónar
hafa verið að reyna að skilja sig frá Spáni með þó nokkrum árangri, þeim
hefur tekist að sölsa undir sig töluverð völd, segja má að þeir hafi búið
til nýja miðju á Spáni. Þessa togstreitu má einnig finna í Frakklandi á
milli suðurhluta landsins og norðurhlutans. Suðurhlutinn er jaðarsvæði og
lýtur valdi Parísar nánast í einu og öllu; fólk í suðurhlutanum getur ekki
einu sinni notað sitt eigið, eða öllu heldur sín eigin tungumál, París
ræður því hvernig það talar, hvað það hugsar, hvernig það klæðist, hvað
það borðar og svo framvegis. Fleiri dæmi mætti nefna.

Við erum með öðrum orðum að tala um valdhafana og svo hina kúguðu. Tveir
franskir blaðamenn könnuðu á skemmtilegan hátt valdastrúktúr franska
samfélagsins á níunda áratugnum. Niðurstöður þeirra voru þessar: Í
Frakklandi búa sextíu milljónir manna. Fimmtíu þúsund þeirra lesa daglega
einhvern texta. Fimm þúsund þeirra taka þátt í að skrifa þessa texta,
ritstýra þeim, gefa þá út og selja. Fimm hundruð þeirra skrifa þá texta
sem teljast mega mikilvægir. Einungis hundrað þeirra ákveða svo hvaða
textar eru mikilvægir. Af þessu drógu þeir þá ályktun að sennilega séu það
um það bil tíu menn sem ákveða með einum eða öðrum hætti hvað Frakkar eiga
að hugsa."

Itamar segir að þegar hann byrjaði að rannsaka sambandið á milli miðjunnar
og jaðarsins hafi verið erfiðast að fá fólk til að líta á jaðarinn sem
hluta af þeirri heild eða því samfélagi sem verið var að rannsaka. "Áður
en tengsl miðju og jaðars eru rannsökuð verður að vera samkomulag um að
það megi nota þessi hugtök. Við erum vön því að samsama okkur aðeins
miðjunni, öll okkar saga er skrifuð út frá sjónarhorni miðjunnar, allar
okkar skoðanir verða til í miðjunni og því getur það kostað svolítið átak
að viðurkenna fyrirbæri eins og jaðarinn.

Svo aftur sé tekið franskt dæmi þá þekkja allir dagblaðið Le Monde enda er
iðulega vitnað í það ef vitna þarf í franskt blað. En Le Monde er aðeins
gefið út í nokkur hundruð þúsund eintökum á dag. Þetta þýðir að fáir
Frakkar lesa blaðið og það stendur heima því að langflestir þeirra lesa
blað sem er nánast óþekkt utan Frakklands og heitir L'Ouest France . Þrátt
fyrir það eru Le Monde og auðvitað Liberation og Le Figaro áhrifamestu
blöðin. Þetta kann að virðast skrýtið en ástæðan er augljós: Það er sama
fólkið sem skrifar þessi blöð og stjórnar landinu. Þetta er miðja
Frakklands, þarna eru áhrifin og völdin, og það er af skrifum þessarar
þröngu miðju sem við þekkjum Frakka og hugmyndir þeirra. Fæst okkar vita
nokkurn skapaðan hlut um afganginn af þjóðinni, jaðarinn. Franski
fræðimaðurinn Pierre Bourdieu hefur rannsakað hvernig þessi valdamiðja
myndaðist í Frakklandi en það er vandfundið annað ríki þar sem jafn mikil
samþjöppun á valdi hefur átt sér stað. Intelligensían í Frakklandi er
rótgróin valdablokk sem erfitt er að sjá að verði brotin niður í nánustu
framtíð."

Itamar rekur fjölda dæma um jaðarsvæði sem hafa reynt að brjóta sér leið
inn á miðjuna. Eitt þessara dæma er Ísland þar sem þetta tókst með langri
sjálfstæðisbaráttu sem endaði með stofnun lýðveldisins 1944. Annað dæmi er
Nýfundnaland þar sem tilraunin mistókst hrapallega; þaðan streymdi bæði
fólk og fjármagn í kjölfarið og nú tilheyrir Nýfundnaland Kanada. "Þetta
er dæmi um jaðarsvæði sem ákvað að vera það áfram," segir Itamar. "Þegar
keyrt er um nyrðri hluta vesturstrandar Nýfundnalands nú sést fátt annað
en þorp í niðurníðslu. Þarna er mikil fátækt og hægt er að fá það á
tilfinninguna að maður sé staddur í þriðjaheimsríki. Þarna bjó tiltölulega
velmegandi þjóð. Við sjáum svona jaðarsvæði víðar, til dæmis í Suðurhluta
Frakklands, á Bretaníuskaga og jafnvel í Bandaríkjunum. Fólk á þessum
svæðum hefur hvorki pólitíska né menningarlega getu eða orku til að
skipuleggja sig og brjóta sér leið inn á miðjuna. Og meðan svæðinu er
stjórnað af miðjunni, fólki sem er annars staðar, er engin von til þess að
staða þeirra og ástand breytist.

Erfitt er að segja til um hvers vegna Íslandi tókst þetta en Nýfundnalandi
ekki. Svo virðist sem munurinn sé einfaldlega sá að Nýfundnaland skorti
kraft, sjálfstraust og trú á að það gæti orðið að miðju. Á þetta skorti
hins vegar ekkert hjá Íslendingum. Saga ykkar er raunar með ólíkindum. Hin
viðtekna hugmynd um hlutverk Jóns Sigurðssonar er goðsögn, verk hans og
sögu sjálfstæðisbaráttunnar yfirleitt þarf að rannsaka betur. Við getum
til samanburðar ímyndað okkur Tasmaníubúa sem heldur yfir á meginland
Ástralíu og fer að halda ræður um að Tasmanía hljóti sjálfstæði. Þessi
maður yrði varla tekinn mjög alvarlega; honum yrði hugsanlega boðið í
kaffi hjá einhverjum embættismanni en flestir myndu bara brosa út í annað.
En hvers vegna hlaut Jón Sigurðsson áheyrn? Hvers vegna var hann tekinn
alvarlega? Hann hafði ekkert bakland, samt gat hann skapað Íslendingum
framtíð. Þetta hefur aldrei verið skýrt. Við vitum heldur ekki hvernig
þessir menn sem voru að skrifa um efni sem komu þessari baráttu við
tengdust. Þeir voru varla fleiri en 25 til 30. Við vitum ekki hvernig
textar þeirra og gjörðir mótuðu hina íslensku þjóðarvitund, sjálfsmynd
þjóðarinnar. Við vitum ekki hvernig þessir menn skipulögðu sig og síst af
öllu vitum við hvernig þeir komust til valda. Það er hægt að skoða hvað
þessir menn hugsuðu um en það er erfiðara að sjá hvernig þeim tókst að
breyta því hvernig Íslendingar sáu sjálfa sig. Þetta er verðugt og
hnýsilegt verkefni sem enn hefur lítið verið unnið í hér."

Það er sem sagt ekki til nein ein örugg leið inn í miðjuna, það er ekki
til nein forskrift?

"Það er ef til vill hægt að gefa einhverja forskrift en hún væri engin
trygging," segir Itamar. "Til er skemmtileg saga af Ismaíl Pasha,
landstjóra Egypta á síðustu öld, sem varpar ljósi á þessa spurningu.
Ismaíl vildi gera Egyptaland að nútímalegu vestrænu ríki á sjötta áratug
síðustu aldar en það var þá undir yfirráðum soldánsins í Istanbúl. Hann
fór því til Frakklands til að kynna sér hvernig slík ríki höguðu sínum
málum. Hann sá að Frakkar áttu dýragarð og ákvað þegar að Egyptar þyrftu
að koma sér upp einum slíkum. Listmálarar settu líka mikinn svip á
Frakkland og taldi Ismaíl að þannig menn þyrftu öll ríki að eiga. Hann
bauð því nokkrum frönskum málurum til Egyptalands og dældi í þá peningum.
Verk þessara málara fundust reyndar fyrir nokkrum árum í Kairó og var
haldin sýning á þeim í París. Og Ismaíl uppgötvaði að fleira þyrfti til að
mynda nútímalegt ríki. Frakkar áttu jú óperu. Ismaíl notaði því tækifærið
þegar haldið var upp á opnun Súesskurðarins til að panta eina óperu frá
Verdi og úr varð sjálf Aida. Átti þetta eftir að verða honum örlagaríkt
skref því hann lagði svo mikla peninga í uppfærsluna að hann varð
gjaldþrota. Þar með var draumurinn búinn. Í framhaldi þurfti Ismaíl að
selja hlutabréf sín í Súesskurðinum en það er þannig sem Englendingar urðu
eigendur og yfirráðamenn þessarar mikilvægu siglingaleiðar. Ismaíl fór sem
sagt eftir ákveðinni forskrift að því hvernig á að búa til nútímalegt
ríki, hann gerði nánast allt sem gera þurfti en samt fór sem fór."

Nýjasta ritsmíð Itamars nefnist "Culture Repertoire and the Wealth of
Collective Entities" og má finna hana á netsíðu hans. Í ritgerð þessari
fjallar Itamar um ríkidæmi sem felst í safni tækifæra og möguleika. Segir
hann að umfang og innihald þessa safns geti skorið úr um velferð
einstaklinga og ríkja. Auðlegð þjóða felist með öðrum orðum í fjölbreyttu
safni tækifæra.

"Ef maður hefði verið fæddur á Íslandi um síðustu aldamót hefði maður haft
mjög fá tækifæri. Maður hefði getað orðið sjómaður eða bóndi og ef um konu
hefði verið að ræða hefðu tækifærin verið enn færri. Strákar og stelpur
sem fæðast á Íslandi í dag vaða hins vegar í tækifærum og kannski má rekja
efnahagslega velsæld Íslendinga til þess. Því má sömuleiðis halda fram að
til þess að halda úti þessu velferðarstigi þurfi að halda áfram að skapa
ný tækifæri. Það verður hins vegar ekki gert nema ákveðinn hópur fólks
geti setið við og hugsað upp ný tækifæri, það þarf að hafa fólk í vinnu
við að hugsa, að skapa. Þjóðir sem leggja mikið upp úr því að búa vel að
skapandi hugsun, að hinni vitsmunalegu vinnu, eru ríkar af tækifærum og
möguleikum sem svo skapa fjölbreytileika í mannlífi, fjölbreytta
menningarflóru og auðvitað meiri peninga. Það má halda því fram að
jaðarþjóð eða jaðarhópur sem fylgir ákveðinni forskrift og leggur auk þess
áherslu á hina vitsmunalegu vinnu eigi meiri von til þess að komast inn á
miðjuna en aðrir.

Ég held að þetta hafi gerst hér á landi. Ástæðan fyrir því að Ísland hefur
þróast svona hratt á undanförnum áratugum er sú að hér hefur verið mikil
nýsköpun, hér hafa menn verið að uppgötva nýjar leiðir, ný tækifæri,
vitsmunalíf Íslendinga hefur blómstrað, ef svo má segja. Ástæðan fyrir því
að stórþjóð eins og Svíar á nú í erfiðleikum er hins vegar sú að þeir hafa
fjötrað alla skapandi hugsun, allt frumkvæði, með því að framfylgja harðri
jafnaðarstefnu á öllum sviðum, stefnu sem felur ekki endilega í sér
jafnrétti heldur að menn eigi ekki að hafa það betra en náunginn. Fólk
hefur fengið þau skilaboð að allir eigi að vera eins, að það megi ekki fá
frumlega hugmynd, að það megi ekki vera öðruvísi. Þetta viðhorf hefur
nánast lagt sænskan iðnað í rúst; meira að segja Volvo-bílarnir eru
orðnir óspennandi vegna skorts á hugmyndaflugi. Og það merkilega er að
Svíar hafa komið sér í þessa stöðu með ákveðnu skipulagi, menningarlegri
áætlun um það hvernig hlutirnir eigi að vera."

Morgunblaðið/Arnaldur Itamar Even-Zohar